Weblinks

thema 2005: anders omgaan met de natuur

lotus

In 2005 is het onderwerp onze omgang met de natuur. Waarom juist dit thema? Het idee erachter is dat de wetenschappelijke revolutie in de 17e eeuw het moderne westerse denken is gaan bepalen. Deze is nog eens gevolgd door een omwenteling binnen de fysica in de 20e eeuw. Beide hebben natuurlijk formidabele resultaten geboekt. Met de technologie die ze hebben voortgebracht hebben ze veel voorspoed gebracht. Maar dit denken en zijn gevolgen heeft ook zijn schaduwzijden. Deze zijn bekend. Het milieu heeft zwaar te lijden onder onze economische voorspoed en zal nog meer te lijden krijgen als India en China zich razendsnel tot wereldeconomieën ontwikkelen. De oorlogsindustrie is óók een gevolg van (en zelfs een motor achter) onze wetenschappelijke en technologische vooruitgang.
Gentechnologie bedreigt de menselijke waardigheid. Zo zijn er nog meer dubieuze gevolgen van deze vooruitgang te noemen. Zoveel dat de leden van de Frankfurter Schule zich al vroeg in de vorige eeuw achter de oren krabden en zich afvroegen of ons ‘verlichte’ denken, in plaats van onafhankelijke individuen van ons te maken, ons geen slaven heeft gemaakt van onze kennis en technologie. Denk aan het mobieltje!
Deze schaduwzijden hebben te maken met de opvatting over de natuur - en onszelf: onze eigen natuur - die het wetenschappelijke denken schraagt, en die wel ‘de Newtoniaans-Euclidische vorm van het intellect’ is genoemd. Daarin wordt de natuur als een groot, zij het ingewikkeld ‘uurwerk’ gezien: een supermechanisme waarvan je - als je er de wetten maar van kent, evenals de beginvoorwaarden van het systeem dat je bestudeert - de werking tot in de kleinste details kunt voorspellen. Derhalve kun je deze mechanische natuur ook beheersen, is het idee. Dat hangt samen met de gedachte dat wij onszelf als ‘maître possesseur’, als meester over en bezitter van de natuur zijn gaan zien.
Maar de natuur - weten we inmiddels - is geen gesloten mechanisch systeem, vandaar alle onbedoelde, niet-voorspelde, soms desastreuze gevolgen van ons handelen. Dit leidt tot de vraag of we ons niet open moeten stellen voor andere opvattingen over de natuur en daarmee samenhangende manieren van omgang met die natuur. Deze andere manieren van ermee omgaan worden in het themajaar 2005 verkend.
Zo leven er in het boeddhisme, daoïsme en hindoeïsme fundamenteel andere gedachten over de natuur. Hoe verschillend ook, in al deze benaderingen treedt een besef van een innige verbondenheid met de natuur naar voren die ons vreemd is. Dit besef en deze attitude leiden ertoe dat de natuur niet puur tot middel voor onze eigen doelen wordt gezien en gebruikt, maar dat zij met de nodige eerbied wordt bejegend. In deze visies is al het leven heilig, en de mens handelt verkeerd wanneer hij het natuurlijke evenwicht verstoort, zoals in de daoïstische wereldbeschouwing ‘yu wei’, het handelen tegen dao, (de weg of de natuurlijke orde der dingen) inhoudt. De natuur wordt in het Chinees ‘zi ran’, het-vanzelf-zo, genoemd. Dit betekent dat zij niet causaal herleidbaar is en dus niet geschapen is. Men kan zich alleen maar voor dao openstellen in de intuïtie. Bij uitstek is dat mogelijk in het ervaren van de natuur want in de processen en veranderingen die in de natuur plaatsvinden, is de werking van dao direct zichtbaar en voelbaar. Landschap en natuur vormen om die reden centrale thema’s in de daoïstische kunst. Niet als esthetisch object, maar als object waarin de kunstenaar de werking van dao ervaart en waarin hij via dao de essentie tracht weer te geven.
In India is de ‘moeder aarde religie’, als een levend en hoog ontwikkeld geloof, al duizenden jaren aanwezig en de religieuze banden tussen de mens en de natuur zijn hier nog steeds zichtbaar. In het hindoeïsme worden bomen, kruiden en bloemen met devotie bejegend en veel planten en bomen worden als heilig beschouwd.
De houding die het boeddhisme ten opzichte van de natuur inneemt, wordt vooral ingegeven door een mededogend hart en niet zozeer door rationele beschouwing. Het boeddhisme heeft geen natuurfilosofie ontwikkeld in de westerse zin, daar de boeddhistische leer vooral gericht is op geestelijke bevrijding. In de boeddhistische levensbeschouwing is de innerlijke natuur (de boeddhanatuur) een spiegel van de uiterlijke natuur en deze wordt opgevat als een mysterie.
In Japan worden bepaalde wouden als natuurlijke heiligdommen beschermd dankzij de daarin liggende shintoïstische en boeddhistische tempels. Hetzelfde geldt voor de zogeheten natuurvolken, die ook een beduidend andere visie op en benadering van de natuur hebben.
Naast deze opvattingen zijn er in de hedendaagse westerse cultuur ook andere geluiden te horen. Om te beginnen in de natuurwetenschappen zelf: in het chaos- en complexiteitsdenken wordt afstand genomen van het louter mechanistische model van de (klassieke) fysica. De natuur, beseft men, heeft een creatieve kant. Deels in het verlengde daarvan komt uit de hoek van de milieudenkers een nieuwe visie naar voren. En ook de feministische filosofie draagt bij aan een veranderde visie op en beleving van de natuur.
Wij hopen dat het themajaar 2005 voor u verschillende visies op de natuur opent en dat de daadwerkelijke omgang met de natuur daardoor inzichtelijker wordt. Uit de veelvormige gedachtegangen van de mensheid wordt in het themajaar een aantal visies tot leven gebracht, en wij hopen dat u op deze wijze een indruk krijgt van de enorme verscheidenheid in de wijze waarop de mens met de natuur is omgegaan. Wellicht zet het u aan stil te staan bij de oorsprong en achtergrond van uw eigen visie.
Literatuur:

streepjeAchterberg, W. (red.): Natuur: uitbuiting of respect? - natuurwaarden in discussie; Kok-Agora, Kampen, 1989.
streepjeArnolds, Eef: Weg van de natuur - leidraad voor natuurbeleving en natuurbeschouwing; Uitgeverij Jan van Arkel, 2000.
streepjeLibbrecht, Ulrich: Drakenaders van mijn landschap - wat ik van het Oosten leerde; Lannoo, Tielt, 2003.
streepjeLippe-Biesterfeld, Irene van (met Jessica van Tijn): Aarde ik hou van jou - nadenken over onze relatie met de natuur en over onze gezamenlijke toekomst; De Kern, Baarn, 2003.
streepjePointing, Clive: Een groene geschiedenis van de wereld; De Boekerij, Amsterdam, 2002.
streepjeSchouten, Matthijs G.C.: De natuur als beeld in religie, filosofie en kunst; KNNV Uitgeverij, 1999.
Namens de Programmaraad FOW,
Jan Bor en Theo van Leeuwen
Title Filter     Display # 
# Article Title
1 Natuur als beeld in religie, filosofie en kunst
2 Waarnemen zonder begrijpen - natuur vanuit het perspectief van de Andische kosmologie
3 Natuur vanuit Afrikaans filosofisch perspectief
4 Daoïsme
5 Natuur in filosofie en religie van India
6 Beyond the bifurcation of nature: Whitehead’s constructivist thought
7 Natuur in Whiteheads filosofie
8 Cultuurfilosofisch perspectief op duurzaamheid
9 Innerlijke en uiterlijke natuur
10 Natuur in het boeddhisme
 
<< Start < Prev 1 2 Next > End >>
Page 1 of 2