2007

thema 2007: het religieuze na de religie

jaarthema 2007

God werd eind 19e eeuw door de roemruchte Duitse filosoof Friedrich Nietzsche doodverklaard; volgens hem gedood door de zelfvergoddelijkte moderne mens zelf. Nietzsche profeteerde dat een viertal surrogaten dienst zou doen om de sacrale leegte op te vullen en het geloof in verlossing en bevrijding te bevredigen: wetenschap, politiek, kunst en moraal. Nu echter deze vier plaatsvervangers in de loop van de roerige 20e eeuw zelf van hun voetstuk zijn gevallen en in diepe geloofscrises zijn gestort, blijkt de oude God misschien schijndood te zijn geweest of eerder nog: te zijn gereïncarneerd.

Religie, niet als instituut maar in de letterlijke zin van ‘terug-verbinden’ met een dragende en voedende mysterieuze bron, kracht of dimensie lijkt terug van nooit weggeweest. De kerken, moskeeën en mandirs vergrijzen en lopen dan wel leeg, maar de cursussen oosterse filosofie, gnostiek en vooral meditatie verjongen en stromen vol. Voorop staan voor velen niet meer de dogma’s, rituelen en het gezag van georganiseerde geestelijken, maar de allerindividueelste ervaringen, persoonlijke visies en de eigen verantwoordelijkheid voor zingeving aan het leven. Het gaat nu niet meer om de religie als blind geloof, maar om eigen inzicht in en ervaring van het grootse en meeslepende religieuze. Niet meer om geloof in zin van belief, maar in de zin van faith, hartsvertrouwen.

Tegelijkertijd zien we een reactie op de inmiddels multicultureel en multireligieus geworden samenleving en de breed gevoelde dreiging van een fundamentalistisch ervaren islam en andere vormen van fundamentalisme. Die worden dan beschouwd als gestalten van religie die vreemd zijn aan en vijandig staan tegenover onze verlichte westerse cultuur. De ‘eigen’ religieuze wortels en identiteit worden herontdekt en geherwaardeerd, zij het vanuit een kritische blik die gericht is op open vormen, emanciperende verhalen en gelijkwaardige verhoudingen. Religie lijkt dus achterhaald, maar ‘het religieuze’ blijft de aandacht opeisen, juist in andere dan religieuze vormen.

Deze ontwikkeling van re-religionisering voltrekt zich ook in de hedendaagse ogenschijnlijk atheïstische of agnostische filosofie, waar na de scientific revolution vanaf de 17e eeuw en de linguistic turn van de 20e eeuw, nu de religious turn als een nieuwe grote omwenteling in het wijsgerig denken wordt onderkend. Religie en spiritualiteit zijn bij diverse filosofen cruciale thema’s of dimensies van hun denken gebleken. Hedendaagse wijsgeren herontdekken de religieuze bronnen van de filosofie, bijvoorbeeld door terug te grijpen op de oude Grieken en Romeinen maar ook door aansluiting te zoeken bij middeleeuwse en latere denkers. Daarbij worden steeds meer hedendaagse denkers geïnspireerd door niet-westerse levensfilosofieën en spirituele wegen zoals boeddhisme, zen, daoïsme, hindoeïsme, soefisme en Afrikaanse filosofie. Vanuit een of beide sporen pleiten zij voor een terugkeer van de levenskunst in onze moderne cultuur: een gepassioneerd pleidooi voor een renaissance van het vitale religieuze in alle domeinen en registers van de individuele en de gemeenschappelijke leefwereld.

Het ‘themajaar 2007’ biedt een unieke waaier van verkenningen van het religieuze na de religie. Centraal daarin staan de vragen naar de verhouding tussen filosofie en religie, tussen rede, ritueel en openbaring, tussen kennis en wijsheid, tussen ervaring en geloof. Wat gebeurt er nu precies in dit licht in de hedendaagse religieuze, spirituele en filosofische stromingen en tradities uit Oost en West? Maakt religie een comeback, wordt filosofie de nieuwe ‘drager’ van het religieuze? Wat betekent dat voor ons zelfbeeld, onze samenleving en ons begrip van God, het sacrale of transcendente? Zijn we behalve homo sapiens altijd ook homo religiosus en zoeken we van nature naar het religieuze? En wat is de toekomst van het religieuze? Gerenommeerde denkers en ervaringsdeskundigen onderzoeken deze vragen in toegankelijke en interactieve besprekingen.
Namens de Programmaraad FOW,

Vinod Bhagwandin, Jan Bor & André van der Braak

Title Filter     Display # 
# Article Title Hits
1 God noch meester: het religieus anarchisme van Krishnamurti 1643
2 Fenomenologie en openbaring 1609
3 Hermetisch ontsloten 1527
4 Religieuze ervaring: ja en nee 1508
5 God of Iets Goddelijks? 1501
6 Wetende onwetendheid – over de traditie van ontkennende (’negatieve’) theologie 2266
7 Oosterse verlichting: een panacee voor het Westen? 1567
8 Dao: openbaring door niet-openbaring. Zwerven vrij en blij met de mensen en de dingen 1463
9 De terugkeer van het religieuze in de filosofie: van Socrates en Nietzsche naar Hadot en Sloterdijk 1432