PDF Print E-mail

Wetenschap en spiritualiteit

Jaarthema 2010


Wetenschap en spiritualiteit zijn heel verschillende domeinen. Wetenschap is een rationele activiteit die betrekking heeft op objectiveerbare gegevens. Spiritualiteit is meer een kwestie van levenshouding, inspiratie en levensoriëntatie. Waar spiritualiteit vorm krijgt in religieuze of ethische voorstellingen en structuren, komt zij nogal eens in botsing met door de wetenschap gevormde visies op het menselijk leven en op de werkelijkheid als geheel. We zien dit in onze tijd in discussies over evolutie, scheppingsgeloof en 'intelligent design', in de problematiek van godsgeloof en atheïsme, maar ook in verschillen in visies op bijvoorbeeld homoseksualiteit, of op abortus of euthanasie, of op ziekte en genezing. In de ogen van wetenschappelijk georiënteerde mensen zijn personen die zich op spirituele motieven beroepen, vaak zweverig, onkritisch of zelfs star dogmatisch. Terwijl mensen die zich op spiritueel gebied begeven, nogal eens de mening zijn toegedaan dat de 'anderen' in hun visie te onderkoeld nuchter en hard kunnen zijn, op het dogmatische af...

In het themajaar willen we de verhouding tussen wetenschap en spiritualiteit vanuit verschillende invalshoeken nader verhelderen. We gaan in op de verschillende manieren waarop de verhouding tussen wetenschap en spiritualiteit zich in de loop van onze geschiedenis, in andere culturen en in het interculturele contact laat zien. Daarin zien we drie motieven steeds terugkeren:


a. Wetenschap onderzoekt spiritualiteit: van het hedendaagse hersenonderzoek tot psychologische, sociaal-psychologische en literair-historische benaderingen van spiritualiteit, mystiek en religie. Hierbij komen vragen op of dit soort onderzoek wel recht doet aan het eigene van spiritualiteit of dat hier spiritualiteit tot iets anders wordt gereduceerd.

b. Moderne Westerse wetenschap vertoont nog wel eens inhoudelijke parallellen met bepaalde Oosterse spirituele werkelijkheidsbeelden. Zo kennen we bijvoorbeeld parallellen tussen hedendaagse natuurwetenschappelijke veldtheorieën en bepaalde oosterse visies op de grote samenhang van alles. Hier rijst o.a. de vraag of zo natuurwetenschappelijke theorieën door spirituele visies dreigen te worden gelegitimeerd of omgekeerd: dat spirituele visies hun 'echtheid' gaan ‘bewijzen’ of legitimeren met op een bepaald moment goed werkende natuurwetenschappelijke paradigma's. Of kunnen misschien wetenschappers hun voordeel doen met visies uit Oosterse spirituele tradities?

c. Spiritualiteit inspireert wetenschappers. In de tijd dat de moderne natuurwetenschap ontstond, werd er niet zo'n tegenstelling tussen spiritualiteit en wetenschap ervaren. Soms rivaliseerden wetenschappers wel met meer hermetische, mystieke benaderingen van de natuur, maar vaak zagen zij hun onderzoekingen toch zelf ook als een aan het licht brengen van de geheimen van Gods schepping, of beleefden zij hun zoeken als verwant met alchemistische onderzoekingen naar de verborgen krachten van de elementen. Zijn zulke inspiratiebronnen toevallig of verraden ze diepere affiniteiten?
Voor onze kijk op en omgang met mensen uit andere culturen kan een meer genuanceerde visie op de complexe verhoudingen tussen wetenschap en spiritualiteit een enorme verrijking betekenen. De uit de koloniale tijd stammende, en nog steeds veel voorkomende simplificaties over het 'materialistische' westen en het 'spirituele' oosten, die vaak ook gepaard gaan met simplificaties over 'vooruitgang' en 'achterlijkheid', kunnen we dan misschien eindelijk achter ons laten. Op die manier hopen we met dit themajaar Oost en West nader tot elkaar te brengen.

De Programmaraad

 

23 januari:   Economie en de kunst van het overtuigen
13 februari:   Hermetische en romantische bronnen van de wetenschap
13 maart:   De mystieke aanraking
10 april:   Exacte wetenschap, meditatie en hun wisselwerking
29 mei:   Van spiritualiteit naar materialisme (en terug?)
11 september:   Parapsychologie: wetenschappelijk onderzoek naar grensoverschrijdende ervaringen
16 oktober:   Chinese Filosofie, Whitehead’s Procesdenken en de Natuurwetenschappen
13 november:   Een vorm van beschaving
11 december:   Het Mind & Life Institute